نعناع یکی از شناخته‌شده‌ترین گیاهان معطر در آشپزی و طب سنتی است؛ اما آیا چیزی که سال‌ها برای نفخ و سنگینی معده استفاده کرده‌ایم، پشتوانه علمی هم دارد؟
اگر بعد از غذا احساس نفخ، پری شکم، گاز معده یا ناراحتی گوارشی دارید، احتمالاً نام دمنوش نعناع یا عرق نعناع را شنیده‌اید. نعناع به دلیل داشتن ترکیبات معطری مانند منتول مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است، اما میزان شواهد علمی برای شکل‌های مختلف مصرف آن یکسان نیست.
در این مقاله بررسی می‌کنیم:
- نعناع برای نفخ خوب است یا نه؟
- آیا دمنوش نعناع به هضم غذا کمک می‌کند؟
- نعناع برای معده و روده چه اثری دارد؟
- آیا نعناع برای سندرم روده تحریک‌پذیر (IBS) مفید است؟
- چه کسانی نباید نعناع مصرف کنند؟
- بهترین روش تهیه دمنوش نعناع چیست؟
نعناع چیست و چرا برای گوارش مورد توجه قرار گرفته است؟
نعناع از گیاهان خانواده Lamiaceae یا نعنائیان است و گونه‌های مختلفی دارد
نعناع؛ خواص، ترکیبات، کاربردها و نکات مصرف از دیدگاه علمی
نعناع یکی از گیاهان معطر و پرکاربرد خانواده نعناعیان (Lamiaceae) است که به دلیل رایحه خنک، طعم مشخص و وجود ترکیبات زیست‌فعال، جایگاه مهمی در تغذیه، صنایع غذایی و فرآورده‌های گیاهی دارد. در میان گونه‌های مختلف نعناع، نعناع فلفلی (Mentha × piperita L.) از شناخته‌شده‌ترین گونه‌هاست و برگ آن به شکل تازه یا خشک و همچنین به صورت دمنوش و عصاره مورد استفاده قرار می‌گیرد. (European Medicines Agency (EMA))
ترکیبات مهم نعناع
بخش قابل توجهی از ویژگی‌های نعناع به ترکیبات موجود در اسانس و مواد فنولی آن مربوط می‌شود. در نعناع فلفلی، منتول و منتون از ترکیبات شاخص اسانس هستند و مسئول بخش مهمی از رایحه و احساس خنکی ایجادشده هنگام مصرف نعناع به شمار می‌روند.
بررسی‌های علمی همچنین نشان داده‌اند که برگ و دمنوش نعناع حاوی ترکیبات فنولی مانند اسید رزمارینیک، اسید کافئیک، فلاون‌ها و فلاوانون‌ها است. این ترکیبات می‌توانند در ظرفیت آنتی‌اکسیدانی دمنوش نعناع نقش داشته باشند. (PubMed)
نعناع و سلامت دستگاه گوارش
یکی از شناخته‌شده‌ترین کاربردهای سنتی نعناع، استفاده از آن برای مشکلات گوارشی است. سازمان دارویی اروپا (EMA) بر اساس سابقه طولانی مصرف، فرآورده‌های برگ نعناع فلفلی را برای تسکین برخی مشکلات گوارشی مانند سوءهاضمه و نفخ به رسمیت شناخته است. (European Medicines Agency (EMA))
البته باید میان برگ نعناع و اسانس نعناع تفاوت قائل شد. شواهد بالینی درباره اسانس نعناع، به‌خصوص فرآورده‌های خوراکی استانداردشده، بیشتر از شواهد مربوط به خود برگ نعناع است. مرکز ملی سلامت مکمل و یکپارچه آمریکا (NCCIH) نیز تأکید می‌کند که درباره اثرات درمانی خود برگ نعناع پژوهش‌های بالینی محدودی وجود دارد. (NCCIH)
خاصیت آنتی‌اکسیدانی نعناع
یکی دیگر از موضوعات مورد توجه پژوهشگران، ظرفیت آنتی‌اکسیدانی نعناع است. ترکیبات فنولی موجود در برگ و دمنوش نعناع، از جمله اسید رزمارینیک و مشتقات فلاونوئیدی، می‌توانند در فعالیت آنتی‌اکسیدانی آن نقش داشته باشند. با این حال، نتیجه آزمایش‌های آزمایشگاهی یا بررسی ترکیبات گیاه را نباید مستقیماً معادل اثر درمانی قطعی در انسان دانست. (PubMed)
نعناع در رژیم غذایی
نعناع خشک به دلیل عطر و طعم قوی، مقدار کمی از آن می‌تواند طعم غذاها و نوشیدنی‌ها را تغییر دهد. استفاده از نعناع در تهیه دمنوش نیز یکی از روش‌های ساده مصرف آن است. کیفیت، تازگی و شرایط نگهداری نعناع خشک اهمیت زیادی دارد؛ زیرا ترکیبات معطر گیاه به مرور زمان و در اثر عواملی مانند گرما، نور، رطوبت و تماس با هوا کاهش پیدا می‌کنند.
به همین دلیل، برای خرید نعناع خشک بهتر است محصولی انتخاب شود که پاکیزه، خشک‌شده مناسب، دارای عطر طبیعی و بسته‌بندی مناسب باشد؛ موضوعی که در انتخاب محصولات گیاهی برای مصرف روزانه اهمیت دارد. در صورت تمایل، نعناع خشک باکیفیت را می‌توان از فروشگاه‌های تخصصی گیاهان دارویی مانند فروشگاه پرنیان تهیه کرد.
روش مصرف نعناع
نعناع را می‌توان به شکل تازه یا خشک در غذاها و نوشیدنی‌ها استفاده کرد. یکی از رایج‌ترین روش‌ها، تهیه دمنوش از برگ خشک نعناع است. برای تهیه دمنوش، مقدار مناسبی از نعناع خشک را در آب داغ ریخته و اجازه می‌دهند چند دقیقه دم بکشد تا ترکیبات معطر و محلول گیاه وارد آب شوند.
مقدار و مدت مصرف باید متناسب با نوع فرآورده و دستور مصرف درج‌شده روی بسته‌بندی باشد؛ زیرا غلظت ترکیبات در برگ خشک، عصاره و اسانس نعناع یکسان نیست.
نکات احتیاطی در مصرف نعناع
طبیعی بودن یک گیاه به معنای بی‌خطر بودن آن برای همه افراد نیست. طبق ارزیابی EMA، مصرف فرآورده‌های برگ نعناع فلفلی برای تسکین مشکلات گوارشی در چارچوب مشخصی مطرح شده و در صورت تداوم یا تشدید علائم باید علت مشکل توسط پزشک بررسی شود. همچنین افراد مبتلا به سنگ کیسه صفرا یا مشکلات مرتبط با مجاری صفراوی باید در مصرف فرآورده‌های نعناع احتیاط کنند. (European Medicines Agency (EMA))
همچنین نباید اثرات احتمالی اسانس نعناع را با مصرف معمول برگ یا دمنوش نعناع یکسان دانست؛ اسانس ماده‌ای بسیار غلیظ‌تر است و می‌تواند ملاحظات ایمنی متفاوتی داشته باشد. (NCCIH)
جمع‌بندی
نعناع گیاهی معطر و ارزشمند است که ترکیباتی مانند منتول، منتون و طیف متنوعی از ترکیبات فنولی را در خود جای داده است. شواهد علمی موجود، در کنار سابقه طولانی مصرف، بیش از همه بر کاربرد آن در زمینه راحتی و سلامت گوارش و وجود ظرفیت آنتی‌اکسیدانی در ترکیبات آن تمرکز دارند. با این حال، برای بیان خواص نعناع باید میان شواهد مربوط به برگ، دمنوش، عصاره و اسانس تفاوت قائل شد و از نسبت دادن ادعاهای درمانی قطعی و اثبات‌نشده به این گیاه خودداری کرد. (European Medicines Agency (EMA))
منابع
- European Medicines Agency (EMA). Menthae piperitae folium – Herbal medicinal product. European Union Herbal Monograph. (European Medicines Agency (EMA))
- National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH). Peppermint Oil: Usefulness and Safety. (NCCIH)
- Mahendran G, Rahman LU. Ethnomedicinal, phytochemical and pharmacological updates on Peppermint (Mentha × piperita L.) – A review. Phytotherapy Research. 2020;34(9):2088–2139. (PubMed)
- Dorman HJD, et al. Peppermint antioxidants revisited. Journal of Agricultural and Food Chemistry. (PubMed)
- NCBI/PubMed. Menthol: a simple monoterpene with remarkable biological properties. (PubMed)
